جنگ‌ها در قرن بیست‌ویکم دیگر صرفاً نبردهای نظامی نیستند؛ گستره آن‌ها مسائل اقتصادی، فناوری، فرهنگی و رسانه‌ای را نیز دربرمی‌گیرد. در چنین شرایطی، جوامعی موفق‌اند که بتوانند ضمن حفظ انسجام و کارآمدی، قدرت سازگاری و بازیابی خود را نیز حفظ کنند. مفهوم تاب‌آوری اجتماعی به‌عنوان پاسخ علمی به این ضرورت در ادبیات سیاست‌گذاری و مطالعات اجتماعی جایگاهی برجسته یافته است.

۲. مبانی نظری تاب‌آوری اجتماعی تاب‌آوری اجتماعی از ترکیب دو مفهوم «تاب‌آوری» در علوم روان‌شناسی و «سرمایه اجتماعی» در جامعه‌شناسی شکل گرفته است. مطالعات Cutter (2016) و Adger (2000) نشان می‌دهد که جامعه تاب‌آور ویژگی‌هایی چون سازگاری پویا، اعتماد متقابل، مشارکت مدنی و یادگیری جمعی دارد. به‌طور خلاصه، مولفه‌های بنیادین تاب‌آوری اجتماعی شامل این موارد است: –

سرمایه اجتماعی (Social Capital): پیوندها، اعتماد و تعاملات اجتماعی

ظرفیت نهادی: قابلیت تصمیم‌گیری و پاسخگویی نهادها در شرایط بحران

– سرمایه فرهنگی: توان حفظ هویت و معنا در شرایط ناامن

پاسخ جمعی:همکاری داوطلبانه مردم در مقابله با تهدیدها

 ۳. تاب‌آوری اجتماعی در بستر جنگ تحمیلی سوم جنگ تحمیلی سوم، به‌عنوان رویارویی‌ای چندوجهی، ترکیب تهدیدهای نظامی، سایبری، شناختی و اقتصادی را شامل می‌شود.

در چنین شرایطی، تاب‌آوری اجتماعی به منزله «سپر نرم جامعه» عمل می‌کند. ابعاد تأثیر آن عبارت‌اند از:

۳.۱. انسجام و جلوگیری از فروپاشی اجتماعی در وضعیت بحرانی، شکاف‌های طبقاتی و قومی می‌تواند گسترش یابد. جامعه تاب‌آور با تقویت حس هم‌سرنوشتی، از فروپاشی جلوگیری می‌کند (Putnam, 2001).

 ۳.۲. تقویت اعتماد عمومی و مشروعیت نهادها اعتماد، ستون فقرات نظم اجتماعی در جنگ است. بر اساس پژوهش Dynes (2006)، جوامعی که ارتباط شفاف میان نهادها و مردم دارند، تحمل بحران‌های طولانی‌مدت را بیشتر نشان می‌دهند.

۳.۳. مقابله با جنگ شناختی و اطلاعاتی در جنگ‌های نوین، جنگ روانی بخش اصلی نبرد است. جامعه آگاه و باسواد رسانه‌ای، در برابر تبلیغات دشمن مصون‌تر است (Freeman & Hancock, 2018).

 ۳.۴. بازسازی روانی و امید جمعی تاب‌آوری اجتماعی امکان بازگشت به وضعیت طبیعی را پس از بحران فراهم می‌کند. عنصر امید، به‌عنوان یک نیروی اجتماعی، نقش تعیین‌کننده در ترمیم جمعی دارد (Ungar, 2013).

 ۴. راهبردهای تقویت تاب‌آوری اجتماعی برای ارتقای تاب‌آوری جامعه در شرایط جنگ می‌توان این راهکارها را به‌کار برد.

۱- آموزش عمومی سواد رسانه‌ای و مدیریت بحران

 ۲- تقویت نهادهای محلی و داوطلبانه

 ۳-  توسعه سرمایه فرهنگی از طریق رسانه، آموزش و هنر

 ۴-  شفافیت اطلاعاتی و افزایش اعتماد اجتماعی

 ۵-  حفظ ارتباطات مجازی و شبکه‌های حمایتی در شرایط اضطرار

. و در میتوان گفت: تاب‌آوری اجتماعی نه‌تنها ابزاری برای بقا در برابر تهدیدهای جنگی است، بلکه مسیر بازسازی پس از بحران را نیز هموار می‌کند. جامعه‌ای که قادر به حفظ انسجام، اعتماد، و توان سازگاری است، در برابر هرگونه جنگ تحمیلی ـ از جمله جنگ تحمیلی سوم ـ آسیب‌ناپذیرتر خواهد بود. بنابراین، سرمایه‌گذاری در تاب‌آوری اجتماعی، نوعی سرمایه‌گذاری در امنیت ملی و انسجام انسانی محسوب می‌شود.

تهیه توسط شعله رضائی تبریزی